این روزها خرید طلا و سکه از یک سو و پیش فروش خودرو از سوی دیگر مرسوم شده اند. در نوشتار زیر با ختصار درباره نظر مراجع درباره این معاملات صحبت کرده ایم...

دین اسلام به عنوان برنامه ای جهان شمول برای حیات بشر همه جنبه های زندگی وی را در برگرفته است. اقتصاد و مسئل مرتبط با آن به عنوان یکی از بخش ای مهم زندگی بشر از این قاعده مستثنی نیست. یکی از مهم ترین ویژگی های اقتصادی اسلامی این است که در آن عقل و وحی مکمل هم هستند.

به عبارتی مبانی اقتصاد اسلامی مبتنی بر وحی و عقل است؛ به این معنا که احکام و آموزه های اقتصادی اسلام از کتاب و سنت و عقل و عرف قابل استنباط و استخراج است. هر چند مشهور میان فقهاء آن است که احکام عبادات تاسیسی و احکام معاملات امضائی است یعنی تمام عبادات، حدود، شرایط و قیود آنها را شارع مقدس تعیین کرده اما در معاملات، حدود شروط و قیود آن را عرف و عقلاء تعیین می کنند، لیکن با تتبع در احکام اقتصادی اسلام در می یابیم که شارع مقدس برخی از معاملات عرضی را امضا و برخی را غیر مجاز و حرام شمرده و نسبت به برخی از مسائل اقتصادی، حدود، شروط و قیودی را تعیین و در این رابطه قواعد کلی را ترسیم کرده است که فقها با استناد به‌آنها می توانند در هر عصر و زمانی پاسخگوی احکام و مسائل اقتصادی باشند.

برخی صاحب نظران نیز در کشف این آموزه ها روش هایی ارائه داده اند. اختلافات در ارائه روش دستیابی به آموزه ها هم به نوع روش ها و هم در مفاهیم واژه ها، و همچنین در جایگاه و نحوه استفاده از این روش ها فراوان است. بررسی هر یک از محورهای فوق، تحقیقات عمیق و گسترده ای را می طلبد.

1. مبانی اعتقادی: آموزه هایی هستند که بیانگر جهان بینی حاکم بر رفتارهای اقتصادی و زیربنا و تکیه گاه فکری و نظری مکتب اسلام درباره آموزه های اقتصاد اسلامی است

برخی از احکام اقتصادی در زمره احکام الزامی نیست، بلکه مستحبی محسوب شده و به آنها ارزش های اخلاقی در حوزه فعالیت های اقتصادی گفته می شود.این دسته از احکام افزون بر نقش جهت دهی فعالیت های اقتصادی به سمت اهداف اقتصادی موجب تهذیب نفس انسان و تکامل آن به سمت خدای متعال هستند.

2. مجموعه ای از اصول و قواعد اساسی: این مجموعه دستورات کلی مبتنی بر مبانی اعتقادی و ارزشی است که جهت دستیابی به اهداف اقتصادی و حل مشکلات و معضلات اقتصادی می باشند

3. احکام اقتصادی: احکام و قوانین در حوزه فعالیت های اقتصادی افراد، سازمان ها و دولت است.

4. الگوهای رفتاری در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف: این الگوها فعالان اقتصادی ـ دولت و مردم ـ را به هم و به منابع ارتباط می دهند و فعالیت های اقتصادی را به سوی اهداف اقتصادی رهنمون می شوند. این الگوها در بستر اصول و قواعد اساسی، و احکام اقتصادی شناخته شده، استنباط و استخراج می شوند. این الگوها عبارتند از: الگوی مصرف، الگوی پس انداز و سرمایه گذاری، الگوی عرضه و تقاضای بازار کالا و خدمات، الگوی عرضه و تقاضای بازار عوامل و... .

5. اهداف اقتصادی: اهداف اقتصادی، نقطه های مطلوب و خواسته هایی هستند که هر فعال اقتصادی، فعالیت های اقتصادی خود را و کل نظام اقتصادی، راهبردها و سیاست های اقتصادی نظام را برای دستیابی به آن، سامان می دهد. این اهداف در سطح کلان از قبیل رفاه عمومی، عدالت اقتصادی و امنیت اقتصادی است و در سطح خرد به عنوان هدف سرمایه گذار و تولیدکننده و نیز هدف مصرف کننده مطرح است.

?

احکام اقتصاد اسلامی در هر کدام از این حوزه ها که جای بگیرند، جدای از اینکه می توانند در دسته احکام اولیه قرار بگیرند، ممکن است که بر حسب شرایط زمانی و مکانی جامعه از علما و مراجع دینی استفتا شده و منتشر گردند.

به نظر نگارنده این حاکی از پویایی و قدرت دین مبین اسلام است که احکام آن شامل همه زمان ها و مکان ها است. و مراجع عظام دینی به عنوان استوانه های استوار دین نسبت به حل سوالات فقهی و استخراج فتاوی برای مسائل مبتلا به روز همت می گمارند.

به عنوان نمونه در شرایطی که خرید و فروش سکه در جامعه به وفور دیده می شود، استفتائی به این شرح از حضرت آیت الله مکارم شیرازی منتشر شده است.

* حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در پاسخ به استفتائی پیرامون پیش فروش یا پیش خرید سکه فرمودند: پیش فروش و پیش خرید سکه طلا در صورتی که نقدا وجه آن پرداخته شود، اشکالی ندارد.

متن سوال و پاسخ معظم له را در ادامه می‌خوانید:

سوال: در خرید و فروش سکه طلا (درمقابل پول) آیا باید معامله نقدی بوده و در مجلس تبادل طلا و پول انجام شود؟ درخصوص پیش فروش یا پیش خرید سکه طلا (درمقابل پول) چگونه است؟

پاسخ معظم له: پیش فروش و پیش خرید سکه طلا در صورتی که نقدا وجه آن پرداخته شود اشکالی ندارد و نقد بودن طرفین لازم نیست.

و در استفتایی دیگر از مرجع تقلید درباره پیش فروش خودرو سوال شده است و پاسخ های ایشان به شرح زیر منتشر گردیده است:

دین اسلام به عنوان برنامه ای جهان شمول برای حیات بشر همه جنبه های زندگی وی را در برگرفته است. اقتصاد و مسئل مرتبط با آن به عنوان یکی از بخش ای مهم زندگی بشر از این قاعده مستثنی نیست. یکی از مهم ترین ویژگی های اقتصادی اسلامی این است که در آن عقل و وحی مکمل هم هستند

,پیش فروش خودرو,خرید سکه و طلا,مراجع عظام تقلید اقتصاد اسلامی,احکام اسلامی

*بنا بر این استفتاء  مرجع تقلید، قراردادهای پیش فروش خودرو را دارای اشکال شرعی دانستند. در این قراردادها خودروسازان نوع و زمان تحویل خودرو را تعیین می کنند ولی قیمت آن را بسته به قیمت روز خودرو در زمان تحویل اعلام می کنند

این سوال در برنامه پایش مطرح شد که آیا قرار دادهای پیش فروش خودرو که شرکتهای خودروسازی ایران با مشتری هایشان می بندند و قیمت را در آن نامشخص می گذارند، شرعاً صحیح است و کارشناس برنامه نیز تصریح کرد قیمت جزء ارکان معامله است و در معامله ای که قیمت کالا دقیقاً معلوم نشود، اشکال وجود دارد.

در ادامه این برنامه استفتا مدیر روابط عمومی برنامه پایش از آیات عظام مکارم شیرازی، نوری همدانی و صافی گلپایگانی مطرح شد که در آن پرسیده شده بود:

آیا قرارداد پیش فروش کالا که در آن مشخصات و زمان تحویل کالا معلوم ولی قیمت کالا نامعلوم وبسته به قیمت زمان تحویل کالا باشد، از نظر شرع مقدس صحیح است؟

آیت اله صافی گلپایگانی در پاسخ اعلام کردند: این معامله شرعی نیست.

آیت اله مکارم شیرازی در پاسخ اعلام کردند: اشکال دارد.

آیت اله نوری همدانی نیز در پاسخ اعلام کردند: معامله مذکور صحیح نیست.

در پایان ذکر این نکته خالی از لطف نیست که برخی از احکام اقتصادی در زمره احکام الزامی نیست، بلکه مستحبی محسوب شده و به آنها ارزش های اخلاقی در حوزه فعالیت های اقتصادی گفته می شود. همانند زهد در مصرف، ایثار، صدقه، انفاق در راه خدا، قرض الحسنه.این دسته از احکام افزون بر نقش جهت دهی فعالیت های اقتصادی به سمت اهداف اقتصادی موجب تهذیب نفس انسان و تکامل آن به سمت خدای متعال هستند.

قطعا اگر در معاملات از انصاف بهره ببریم و به احکام اقتصاد اسلامی هم توجه ویژه داشته باشیم، اوضاع اقتصادی کشور این حالت بیمار و رنجور خارج خواهد شد. دین و اقتصاد اسلامی مثل همه زمینه های بشری راهگشا و نجات بخش است.

 

فرآوری: ریحانه حمیدی فر       

بخش احکام اسلامی تبیان